Van sfeeridee tot boekomslag, deel 3

25 maart 2015

Paaltje aan de horizon – Michiel Lieuwma


Je vindt ze mooi of je vindt ze lelijk: boekomslagen. Uitgevers hanteren behalve schoonheid nog andere criteria: een boekomslag moet prikkelen, de aandacht trekken en de inhoud van het boek vertegenwoordigen. En liefst moet het omslag ook opvallen in de winkel. Hoe gaan ontwerpers te werk?
Deel 3: de debuutroman van Michiel Lieuwma (1980), Paaltje aan de horizon, met een omslag van ontwerper Sander Patelski.

Lieuwma is naast schrijver ook theatermaker en docent aan de Koningstheateracademie. Sinds 2012 maakt hij samen met Kasper C. Jansen de online videoserie De snijtafel, waarin hij teksten van culturele uitingen bekritiseert.

Voorin de roman staat een motto geschreven: iedereen heeft een agenda.Achterliggende vragen zijn: wat drijft mensen werkelijk, hoe manipuleren ze elkaar om hun doel te bereiken?’ zegt redacteur Michel van de waart van De Arbeiderspers. ‘In Paaltje aan de horizon reist de hoofdpersoon af naar Zuid-Frankrijk waar hij een tijdje in een commune verblijft, in de hoop dat hij daar zijn ex-vriendin treft die een wandeltocht naar Santiago maakt. Michiel laat in deze roman zien dat het maakbaarheidsideaal een illusie is, dat je mensen niet verandert door ze in een andere omgeving te plaatsen.’

Zoektocht naar het juiste beeld

(tekst gaat verder onder het beeld)

Paaltje aan de horizon

Op het omslag staat een kunstwerk van fotograaf Jim Golden afgebeeld, een foto uit de serie ‘Collections’ waarin Golden geordende verzamelingen portretteerde. De verzameling op Paaltje aan de horizon bestaat uit kampeerattributen. Dit beeld werd uiteindelijk gevonden nadat eerdere pogingen met ander beeld mislukten. Lieuwma’s aanvankelijke wens was een gestileerde illustratie, in strakke lijn, van een discman met postelastiek eromheen.

Van de Waart: ‘We begonnen met een beeld van een discman in het gras, maar daar waren we niet tevreden over. Toen kwam Sander met nieuwe beelden en koos Michiel daar deze uit. Deze verzameling kampeerattributen past goed bij zijn analytische manier van schrijven en denken, die je ook weer terugziet in De snijtafel. Dit beeld is als een snijtafel. Ja, iedereen hier op de uitgeverij had er meteen een goed gevoel bij.’

Hoewel het beeld verwijst naar kamperen, gaan de associaties die Lieuwma er zelf bij heeft daar niet per se over.

Lieuwma: ‘De roman bekritiseert ecologisch overleven. Wat je ook probeert, het blijft een beetje gehannes met spulletjes. Het kapitalisme is hardnekkig en alomtegenwoordig. Het maakt voor het systeem niet uit wat je koopt, als je maar iets koopt. Dat straalt de voorkant voor mij uit. Iemand legde de link met het werk van Wes Anderson, wat ik een prettige associatie vond. Om die reden meende ik dat ook de ‘feel’ van de omslag aansloot bij de toon van de roman.’

Sander Patelski maakte al vele omslagen voor De Arbeiderspers. Twee van zijn ontwerpen, Een schitterend gebrek en Vaslav, beide romans van Arthur Japin, werden genomineerd voor ‘Het Mooiste Boekomslag’, een jaarlijkse verkiezing georganiseerd door boekhandelsketen Libris.

Omslagen Japin

Was er tijd om het manuscript vooraf te lezen?

Patelski: ‘Gezien de korte tijd waarin er tot een voorstel moet worden gekomen, lees ik nooit het hele manuscript. Al browse ik er wel doorheen op zoek naar ‘pakkende beelden’. Een uitvoerig gesprek met de redacteur volstaat daarnaast meestal wel, en het helpt ook als de auteur ideeën aandraagt. Meestal krijg ik een ruime week de tijd om tot een eerste voorstel te komen. Soms is de tijd korter. Niet altijd heb ik die tijd ook echt nodig. Maar voor Paaltje aan de horizon, waarbij we vertrokken vanuit het idee van een discman, koste het wat tijd om tot een definitief ontwerp te komen.’


Ontwerpproces omslagenOntwerpproces omslagen
Ontwerpproces omslagen

Wanneer vind je een omslag geslaagd?

‘Dat verschilt van boek tot boek. Meestal kom ik in het ontwerpproces, waarbij ik allerlei beeld en belettering uitprobeer, op een punt waarop ik alle elementen zie samenvallen. In andere gevallen kan ik eindeloos doorgaan met de bewerking van een enkel beeld totdat ik ‘zie’ dat het af is.’

‘Er is geen checklist voor een goed omslag. Doorgaans val ik op omslagen waarbij typografie en beeld een geheel vormen, of waarbij de tekst als beeld wordt ingezet.’

Verschillende conceptvoorstellen

Om tot een boekomslag te komen, maakt een ontwerper meerdere voorstellen die hij aan de uitgever presenteert.
Patelski: ‘In eerste instantie maakte ik er 5 of 6, allen rond het beeld van een discman en koptelefoon. Later ben ik wat meer associatief te werk gegaan en ben ik beeld gaan zoeken rond het idee van het ‘ontleden’, waar Michiel bekend om is in De Snijtafel. Dat, in combinatie met het onderwerp kamperen, leidde tot de uiteindelijke beeldkeuze.’

Bij zowel het allereerste ontwerp als bij het definitieve omslag koos je voor een schreefloze letter*.

‘De keuze voor schreef of schreefloos wordt wat mij betreft bepaald door het genre en de doelgroep van het boek. Maar uiteindelijk vooral door wat het best past in het beeld of concept. Wanneer het gaat om literaire fictie en het een relatief jonge doelgroep betreft, heb ik de neiging om voor schreefloos te kiezen, of gebruik te maken van een wat meer ‘fantasierijk’ oplossing voor de belettering, omdat dat hedendaagser werkt. Voor de titels die ik voor Japin heb gedaan, Een schitterend gebrek, De zwarte met het witte hart (heruitgave), en Vaslav, heb ik met het oog op de doelgroep juist steeds een geschreefde letter gekozen, wat nu eenmaal deftiger oogt. Voor de boeken van Christophe Vekeman daarentegen, kies ik doorgaans voor een wat meer fantasierijke of ‘grungy’ letter.’

‘Vaak wil ik bij de eerste schetsen nog al eens wat avontuurlijker zijn met het font, een beetje zoals dat op de Amerikaanse en Britse markt veel gebruikelijker is. Maar bij het finetunen van een omslag in samenspraak met auteur en redacteur komen we geregeld uit op een strakker en leesbaarder lettertype. Leesbaarheid, en dus de wat minder avontuurlijke typefaces, genieten de voorkeur op de Nederlandse markt.’

Op je site presenteer je bij elk omslag een aantal alternatieve omslagen. De omslagen die je bij ‘Paaltje aan de horizon’ toont, heeft de redacteur nooit gezien, vertelde hij. Waarom niet?

Maakproces omslagen

‘Dat is inderdaad wat apart. Bij het afronden van het omslag voor de drukker, hadden we de rechten van het beeld nog niet in orde. Daarom heb ik die fase nog extra werk gemaakt om achter de hand te hebben. Normaal gesproken maak ik geen nieuwe omslagen meer zodra het definitieve omslag is gekozen. Ik heb deze alternatieven op de website gezet omdat ik ze geslaagd vond als omslagen voor een hedendaagse en een retro-versie van een survivalgids.’

Paaltje aan de horizon | Michiel Lieuwma
De Arbeiderspers | Maart 2015

Dit vind je misschien ook interessant:

Deel 1: over het omslag van De drie levens van Tomomi Ishikawa
Deel 2: over het omslag van De gestolen kinderen

* Een schreefloze letter is een letter zonder ‘voetje’ onderaan.

Nog geen reacties

Reageer